11. Gezonde openbare ruimte: licht
11.1 Inleiding
Duurzame verlichting
Belang van duurzaamheid
Duurzaamheid is een belangrijk thema bij de aanleg en het beheer van de openbare verlichting. Het streven is om de openbare ruimte zo efficiënt mogelijk te verlichten door zo min mogelijk energie te verbruiken, zonder hierbij in te leveren op de functie van de verlichting ten aanzien van de veiligheid en met minimale hinder voor dieren. Het duurzaam verlichten van de stad begint bij de inkoop van energie, dit is 100% groene stroom van Nederlandse herkomst. Daarnaast is het materiaalgebruik van de lichtmasten en armaturen een belangrijk duurzaamheidsaspect. Waar mogelijk worden bestaande lantaarnpalen en armaturen hergebruikt. Als dit niet mogelijk is dan wordt er bij de aanleg van nieuwe lichtmasten altijd gekozen voor herbruikbare, recyclebare of lage CO2-footprint materialen.
LED verlichting als standaard
Sinds 2017 is energiezuinige LED verlichting de standaard bij de aanleg van nieuwe lantaarnpalen. Daarnaast bouwen we sinds 2021 versneld de bestaande armaturen om, zodat deze ook voorzien zijn van LED lampen. Hierdoor verdwijnen uiteindelijk alle conventionele, minder energiezuinige lichtbronnen. Deze nieuw geplaatste lampen worden altijd op een zo laag mogelijk niveau ingesteld en we dimmen de verlichting wanneer dat kan. Een nieuw schakelsysteem maakt het mogelijk om per locatie bepaalde energiezuinige dimregimes toe te passen. In 2023 hebben we met dit systeem een optimalisatie doorgevoerd in het moment van in- en uitschakelen. De verlichting wordt niet meer op een vast moment in- of uitgeschakeld maar er wordt geschakeld gebaseerd op het lichtniveau buiten. Gemiddeld genomen gaat de verlichting hierdoor in de avond iets later aan en in de ochtend wat eerder uit. In 2024 is deze optimalisatie doorgevoerd in alle schakelkasten.
Op andere vlakken wordt er ook gewerkt aan energiezuinig beheer van de openbare verlichting, zo branden de lampen ‘s avonds op 100% en ‘s nachts op 50%. Al deze maatregelen hebben in 2025 geleid tot een totale besparing van 171.624kWh. Dat is 2% minder ten opzichte van het totale verbruik in 2024. Net als voorgaande jaren heeft in 2025 de sier- en aanstraal verlichting van objecten zoals watertorens en bruggen uitgestaan. Dit heeft geleid tot een besparing die vergelijkbaar is met het energieverbruik van 8 huishoudens.
Voorkomen van lichthinder
We nemen maatregelen om lichthinder voor mens en dier zo veel mogelijk te voorkomen. Zo plaatsen we enkel armaturen die voldoen aan de richtlijn Lichthinder van de NSVV. Dat betekent dat het licht van de lantaarnpaal niet naar boven uitstraalt. De maximale kleurtemperatuur is 3000 Kelvin, dat is warm wit licht. Voorheen werden er bomen aangelicht door grondspots. Dit kan hinderlijk zijn voor dieren, daarom doen we dit sinds enkele jaren niet meer. Vleermuizen kunnen ook hinder ondervinden van verlichting. Daarom zorgen we ervoor dat de verlichting langs routes waarvan we weten dat er veel vleermuizen foerageren amberkleurig is. Hier hebben vleermuizen minder last van. Daarnaast voorkomen we zo veel mogelijk dat lichtmasten die langs watergangen staan het wateroppervlak aanlichten. Dat doen we door asymmetrische armaturen te plaatsen, waardoor de verlichting richting het water wordt afgeschermd. Met al deze maatregelen dragen we bij aan het duurzaam en diervriendelijk verlichten van de stad. Hierbij staat energiebesparing, circulair materiaalgebruik en het voorkomen van lichthinder voor mens en dier centraal.
Dynamische verlichting
Toepassing van dynamische verlichting
Op een aantal plaatsen in de stad is er dynamische verlichting toegepast. Een concreet voorbeeld is het plaatsen van dynamische verlichting rondom stadion Galgenwaard. Hierdoor is het lichtniveau te regelen ten behoeve van de sociale veiligheid bij voetbalwedstrijden. De beveiligingsmedewerkers van het stadion kunnen wanneer dit nodig wordt geacht zelf de openbare verlichting feller aanzetten.
11.2 Licht: lampen
Figuur 11.2.1 Aantal ledlampen en overige lichtpunten
Omvang openbare verlichting
In 2025 staan er in Utrecht 69.000 lampen, waarvan 42.315 ledlampen. Dit betekent dat 61% van alle lampen bestaat uit ledlampen, waarvan er 9.000 zijn bijgekomen in 2025. Na een vertraging van 2,5 jaar door problemen tijdens het aanbesteden is er in het afgelopen jaar is er weer begonnen met het grootschalig ombouwen naar LED verlichting. De verwachting is dat eind 2026 alle armaturen zijn omgebouwd naar LED verlichting. Het vleermuisvriendelijke amberkleurige licht wordt toegepast op 1.145 plekken waaronder park de watertoren in Overvecht en langs de Gageldijk.
Overlast van verlichting door bedrijven
In 2025 kwamen 44 meldingen over lichthinder door bedrijven binnen, bijvoorbeeld over felle reclame, het onnodig laten branden van lampen ‘s nachts of lichtvervuiling. Een deel hiervan betreft meldingen van lichthinder bij Galgenwaard. Na optreden van de omgevingsdienst in 2024 verminderde de overlast, maar er blijven meldingen over binnenkomen. Het licht hindert en er zijn ook zorgen over het effect van het licht op de natuur. Daarom wordt hier grondiger onderzoek naar gedaan. Ook om te kijken wat wel en niet binnen de regels past. Zodra de resultaten van het onderzoek bekend zijn, gaan we er mee aan de slag. Het doel is om duidelijkheid te bieden aan alle betrokkenen en daar het toezicht verder op in te richten.