2. Voedsel
2.1 Inleiding
Voedsel op de stedelijke agenda
In Utrecht vinden we dat iedereen een eerlijke kans moet krijgen op een gezonde en duurzame voedselomgeving. De productie en consumptie van voedsel heeft invloed op het klimaat. Het hergebruiken van voedselrestromen en korte ketens tussen producent en consument draagt bij aan een duurzame gemeente(lijke organisatie). Gezond eten draagt bij aan gezond opgroeien en gezonde Utrechters. Het voedselaanbod en de voedselomgeving bepalen in grote mate hoe gezond mensen kunnen eten. En samen eten draagt bij aan inclusie, het verminderen van eenzaamheid en maakt eten betaalbaar toegankelijk.
In de Nota Samen Gezondheidsverschillen verkleinen hebben we ambities geformuleerd op gezonde voeding en op gezond voedselaanbod. Bijvoorbeeld in de vorm van gezonde schoollunches. Met het programma Gezond Gewicht op School (GGOS) stimuleren we Utrechtse leerlingen om een gezond voedings- en beweegpatroon te ontwikkelen en te behouden. We werken samen met een groot aantal partijen (o.a. andere gemeenten, de ministeries van VWS, BZK en LVVN en het Voedingscentrum), in de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving (2021-2027). Het doel van deze City Deal is om de versnelling te realiseren naar een gezond en duurzaam voedselsysteem. De doelen richten zich op:
- Ontwikkelen en implementeren van instrumenten om de voedselomgeving gezonder en duurzamer in te richten;
- Gezonde en toekomstbestendige voedselcultuur en -routines creëren;
- Vergroten van het aandeel lokaal voedsel in het dagelijks menu.
In Utrecht richten we ons vooral op het eerste spoor. We ontwikkelen samen met de City Deal een juridisch instrumentarium zodat gemeenten kunnen sturen in het voedselaanbod. Dit doen we door voedselscores te meten in de stad. Hiermee kunnen we de mate van (on)gezond aanbod in een bepaald gebied vaststellen.
Overal in Nederland zien we een verandering in het aantal voedselaanbieders en is de voedselomgeving in alle steden ongezonder geworden. 80,6% van het voedselaanbod is ongezond tot zeer ongezond. Het aantal fastfoodlocaties is tussen 2015 en 2025 met 44,0% toegenomen en het totale aanbod van verse en gezonde aanbieders is met 15,5% afgenomen. Ook in Utrecht zien we vergelijkbare ontwikkelingen. In onderstaand plaatje is te zien dat er in heel de stad een groei in ongezond aanbod plaatsvindt.
Figuur 2.1.1 Voedseldrukmonitor Utrecht (2015 en 2025)
2.2 Gezond Gewicht op School & tegengaan van voedselverspilling
Figuur 2.2.1 aantal Utrechtse kinderen dat een gezonde schoollunch ontvangt via GGOS middelen
Scholen zijn belangrijke plekken om verschil te kunnen maken in de levensstijl en het voedingspatroon van kinderen. Daarom biedt de gemeente kinderen gezonde schoollunches aan op scholen (zowel speciale als reguliere primair onderwijsscholen) waar kinderen zitten die dat het hardst nodig hebben. Dat gebeurt via het programma Gezond Gewicht op School (GGOS).
In 2024 hebben we met GGOS 10 scholen ondersteund. In 2025 is het aantal scholen uitgebreid tot 12 scholen tot de zomer en 15 scholen na de zomer. In 2026 ondersteunen we 13 scholen die een driejarige samenwerkingsovereenkomst (2026 t/m 2028) hebben getekend. Totaal bereiken we met GGOS 2.900 leerlingen in 2026, waarvan 2.117 leerlingen de lunch bekostigd krijgen via de gemeente. De overige leerlingen krijgen een gezonde lunch doordat scholen zelf boodschappen verzorgen, werken aan gezonde leefgewoonten en een gezond voedingsbeleid voeren. Alle participerende scholen zetten naast een gezonde schoollunch in op meer bewegen gedurende de dag, voedseleducatie en ouderbetrokkenheid. Scholen maken ook gebruik van andere financiële bronnen zoals het landelijke programma Schoolmaaltijden en private partijen.
Voedselverspilling
In de Visie Utrecht Circulair 2050 en de beleidsnota Utrecht Circulair 2030 is voedsel benoemd als belangrijke sector. Als streefbeeld wordt geschetst dat voedselproductie in 2050 biodiversiteit versterkt en behoudt. Focus ligt daarbij op korte afstanden, minder tussenschakels en op duurzame en gezonde voedselproducten. Hiervoor is intensieve samenwerking tussen boeren, inwoners, voedselverwerkers, supermarkten en horecagelegenheden essentieel. Om de ambities voor een circulaire stad te realiseren werken we aan het tegengaan van voedselverspilling en het stimuleren van hergebruik van voedselreststromen. Hiervoor werken we onder andere samen met de Provincie Utrecht en lokale ondernemers. In de SDG-agenda (Sustainable Development Goals) wordt in SDG 2 toegewerkt naar een halvering van de voedselverspilling in 2030 ten opzichte van 2015. Dat sluit ook aan bij de Nederlandse ambitie om in 2030 voedselverspilling ten minste te halveren (ten opzichte van 2020). In 2024 heeft de gemeente Utrecht het Convenant Lokale en Duurzame Voedselketens ondertekend. Samen met de cateraar van de gemeente Utrecht en met regionale partners wordt er gewerkt aan de doelstellingen hiervan. Daarnaast is er meegedacht met ondernemers die voedselverspilling tegengaan. Hierbij zijn ook de mogelijkheden voor synergie op het voedselvraagstuk binnen de gemeente Utrecht onderzocht zodat ondernemers in de toekomst beter geholpen kunnen worden. Denk aan Utrechtse ondernemers zoals VoedselSurplus, MaGieCreations, Buurtbuik, restaurant The Green House, Greendish, Funghi Factory en de Clique die werken aan het hergebruik van voedselrestanten en verwerking van reststromen tot nieuwe producten. Daarnaast zijn er diverse Utrechtse ondernemers aangesloten bij het initiatief Too Good To Go dat voedsel dat niet meer verkocht kan worden, aanbiedt tegen een lage prijs.
2.3 Biologisch, fairtrade en stadslandbouw
Figuur 2.3.1 percentage Utrechters dat soms of vaak milieu probeert te sparen door:
77% van de Utrechters koopt wel eens fairtrade of biologische producten om milieu en energie te sparen. In 2023 was dit 75% en in 2021 80%. 39% van de inwoners koopt wel eens groente of fruit van stadslandbouw of verbouwen dit in eigen (moes)tuin om deze reden. In 2023 was dit aandeel 40% en in 2021 nog 42%.
Het aandeel Utrechters dat (soms of vaak) geen of minder vlees eet daalt de afgelopen jaren. In 2025 was dat 79%, in 2021 nog 84%. In 2014 ging het nog om 67% van de Utrechters. Tot 2021 is het aandeel gestegen. Uit de inwonersenquête is niet te halen waarom we deze trend zien. In de volgende inwonersenquête (2027) zal blijken of deze trend zich doorzet.