13. Duurzame leefomgeving: bodem
Bodem en ondergrond
In Utrecht werken we aan een gezonde leefomgeving. Een gezond, robuust bodem en watersysteem en duurzaam gebruik van de ondergrond zijn randvoorwaarden voor een gezonde leefomgeving. Langs de vier B’s van beschermen, benutten, beheren en beter maken, werken we aan de duurzame balans tussen het gebruik van de ondergrond en de bescherming van bodemkwaliteiten. Het beleid is erop gericht dat de ondergrond integraal onderdeel uitmaakt van ruimtelijke keuzes, bodemkwaliteiten beschermt en verbetert en het gebruik van de ondergrondse ruimte geordend wordt voor het gezamenlijke realiseren van de opgaven van de stad.
13.1 Duurzaam benutten van bodemkwaliteiten en ondergrond
Met de Beleidsnota Ondergrond 2025-2035 stuurt Utrecht op een zorgvuldige inzet van bodemkwaliteiten en het voorkomen van conflicten in de ondergrond. Gebruik van de ondergrond draagt bij aan een duurzame stad, maar kan ook kwaliteit kosten; daarom is duidelijke sturing nodig.
13.2 Vitale bodem
In 2025 is samen met de Universiteit Wageningen, in het kader van het TKI project UrbiSoil, onderzoek gedaan naar de vitaliteit van de bodem in Utrecht. Het doel van het UrbiSoil-project is het verbeteren van de bodemkwaliteit in stedelijke gebieden. Hiermee draagt dit project bij aan een levende bodem en een leefbare stad. Het project loopt nog door tot in 2027. Afgelopen jaar heeft Utrecht bij de stedenbattle een eervolle vermelding gekregen als Bodemdierenstad 2025.
13.3 Beter maken van bodemkwaliteit
Door allerlei (bedrijfs-)activiteiten in de stad is de kwaliteit van de bodem en het grondwater op verschillende plaatsen aangetast. Historische verontreinigingen worden beheerst en waar nodig gesaneerd, zoals bij Griftpark en Nedereindse Plas. In 2025 startten onderzoeken en saneringen rond o.a. PFAS-verontreiniging bij brandlocaties, een stortlocatie aan de Rijndijk, loodverontreiniging bij kinderspeelplekken en is op een moestuincomplex een sanering afgerond. Ook zijn we een publiekscampagne begonnen naar lood in particuliere tuinen. Daarnaast werken grondeigenaren en ontwikkelaars aan saneringen.
Voor grondwaterkwaliteit wordt het Gebiedsplan Gebiedsgericht Grondwaterbeheer geactualiseerd. Er zijn technische en juridische onderzoeken uitgevoerd, scenario’s doorgerekend en diepe boringen geplaatst om de kwaliteit van diep grondwater te meten. In 2025 zijn meerdere bijeenkomsten over de actualisatie met onze waterketenpartners (Provincie Utrecht, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR), Waterschap Amstel Gooi en Vecht (AGV), Vitens (drinkwaterbedrijf)) georganiseerd. Daarnaast zijn binnen de werkgroepen onderzoeken uitgevoerd op technisch en juridisch vlak. Ook is het grondwatermodel afgemaakt en zijn verschillende scenario’s doorgerekend. Als laatste zijn een aantal diepe boringen geplaatst, om de grondwaterkwaliteit in het tweede watervoerende pakket te meten.
13.4 Beheren van bodemkwaliteiten en ondergrond
Utrecht hanteert het stand‑still‑principe voor grondtoepassingen en beschermt schoon grondwater door verspreiding van verontreinigingen te voorkomen. In 2025 is het 3D ondergrondmodel aangevuld met een aantal datalagen en reken- en visualisatiemogelijkheden, waardoor de ondergrond meer zichtbaar is voor collega beleidsmakers en we data gedreven toekomstbestendige keuzes kunnen maken. Tevens neemt Utrecht actief deel aan het Platform Integrale Samenwerking Openbare Ruimte (ISOR). In dit platform werken gemeenten, het Rijk en kennisinstellingen samen om kennis te ontwikkelen over vraagstukken in de openbare ruimte, waaronder die over de ondergrond.
Het bodeminformatiesysteem is opgeschoond en aangevuld, waardoor veel rapporten nu direct online beschikbaar zijn. In 2025 hebben we bij ongeveer 21.000 bodemrapporten de metadata bijgewerkt en de ontbrekende bestanden in ons bodeminformatiesysteem Nazca toegevoegd. In 2025 hebben we daardoor maar 248 aanvragen handmatig verwerkt en 943 onderzoeksrapporten verstrekt aan private en commerciële partijen, veelal in verband met woningtransacties en bouwactiviteiten.
Figuur 13.4.1 aantal nieuw aangelegde open bodemenergiesystemen in Utrecht
Een belangrijke manier waarop Utrecht de bodem duurzaam benut, is via bodemenergiesystemen die warmte en koude opslaan. Dat gebeurt met zowel open als gesloten systemen. In 2025 waren er 100 open systemen, 9 meer dan in 2024. In totaal zijn er 389 bronnen voor deze open systemen in de Utrechtse ondergrond geboord.
Figuur 13.4.2 aantal nieuw aangelegde bodemwarmtewisselaars naar circulatievloeistof
In 2025 kwamen er 13 nieuwe bodemwarmtewisselaars (gesloten bodemenergiesystemen) bij, waardoor er nu 1.209 geregistreerde systemen zijn. Het aantal bodemlussen groeide naar 4.512. Daarvan is 43% gevuld met water‑antivries en 57% met (zout) water, wat bij lekkage minder risico op vervuiling geeft. In totaal ligt er nu ongeveer 600 kilometer aan bodemlussen in de Utrechtse bodem.