6. Groene leefomgeving: exoten

6.1 invasieve exoten

Invasieve exoten kunnen zowel planten als dieren zijn en zowel op het land als in het oppervlaktewater voorkomen. Exoten komen van nature niet in Nederland voor en zijn hier bewust of onbewust door menselijk handelen of ten gevolge van klimaatverandering beland. Wanneer exoten zich zeer snel uitbreiden en een bedreigen vormen voor natuur, landbouw of economie worden ze als invasief beschouwd. Voorbeelden van invasieve exoten zijn de Aziatische duizendknopen, de reuzenberenklauw en de Amerikaanse rivierkreeften. Invasieve exoten kunnen door verspreiding en vestiging in Nederland de inheemse soorten overwoekeren en daarmee de biodiversiteit bedreigen.

Het is niet te voorkomen dat invasieve exoten zich binnen onze gemeentegrens vestigen. Wel is het zeer onwenselijk dat ze schade aanrichten aan de biodiversiteit en onze ecosystemen. Vroegtijdig en actief ingrijpen is daarom noodzakelijk om verspreiding en eventuele schade te voorkomen en te beperken. De bestrijding van invasieve exotische planten behoort tot de reguliere werkzaamheden in groen- en wateronderhoud van de gemeente Utrecht. De bestrijding van invasieve exoten in het water is een gedeelde verantwoordelijkheid van het ministerie van LVVN en I&W, de waterbeheerders (waterschappen en Rijkswaterstaat) en gemeenten. Dit is afhankelijk van de beheersituatie en de soort. Ook de provincie Utrecht heeft een belangrijke rol om de verspreiding en vestiging van nieuwe invasieve exoten tegen te gaan.

Land
We gebruiken sinds 1992 geen chemische bestrijdingsmiddelen meer in de openbare ruimte van de gemeente Utrecht. We bestrijden een aantal invasieve exoten op land op andere wijze: 

• De Japanse Sachalinse en Boheemse duizendknopen bestrijden we omdat deze soorten extreem invasief zijn. De Aziatische duizendknopen verspreiden zich met name door menselijk handelen. Locaties waar Aziatische duizendknopen voorkomen worden van april tot en met september, afhankelijk van de groeilocatie, een aantal keer gemaaid om deze planten uit te putten en de populatie te beheersen.
• De reuzenberenklauw bestrijden we omdat deze gezondheidsklachten voor mensen kan opleveren. Daarnaast is de reuzenberenklauw opgenomen in de Europese verordening ‘Invasieve Uitheemse soorten’. Dit betekent dat we de soort actief moeten bestrijden. De reuzenberenklauw verspreidt zich door verwaaiend zaad. We maaien de reuzenberenklauw daarom tweemaal per jaar, als deze in bloei komt. Hierdoor voorkomen we zaadvorming en verdere verspreiding. 

Image

        ^{Japanse duizendknoop, Fallopia japonica, Saxifraga - fotograaf: Peter Meininger}  

Figuur 6.1.1 aantal locaties en oppervlakte van Berenklauw en Aziatische duizenknoop
 

De groeilocaties van invasieve exoten zijn vastgelegd op kaarten. Deze kaarten worden gedurende het groeiseizoen continu geactualiseerd, waarbij ook nieuw ontdekte locaties worden toegevoegd. In 2024 is een belangrijke inhaalslag gemaakt om de verspreiding van invasieve soorten binnen de gemeente nauwkeuriger in beeld te brengen. In 2025 is deze nieuwe werkwijze verder doorgezet en verfijnd.
Dit heeft geleid tot een toename van het aantal geregistreerde groeilocaties. Het aantal locaties waar reuzenberenklauw voorkomt is gestegen naar 179 locaties. (167 locaties in 2024) Voor de Aziatische duizendknoop zijn in totaal 299 locaties (275 locaties in 2024) vastgelegd. Deze toename is het gevolg van de verbeterde en nauwkeurigere registratiemethode, die beter inzicht geeft in waar deze invasieve exoten zich daadwerkelijk bevinden in de stad. Dankzij de actualisatie van onze gegevens en de nieuwe werkwijze kunnen we gerichter blijven werken aan het beheersen en beperken van de impact van invasieve exoten binnen onze gemeente.

Oppervlaktewater

Wat betreft de bestrijding van invasieve exoten in het oppervlaktewater werkt de gemeente intensief samen met het waterschap Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (hierna HDSR). Dit doen we onder andere vanuit het Programma Gezond Water. Met dit programma voeren we tot en met 2028 in de hele stad verschillende maatregelen uit om de waterkwaliteit te verbeteren. Onderdeel hiervan zijn ook maatregelen voor bestrijding van de invasieve exotische waterplanten. Deze woekerende waterplanten zijn niet alleen een bedreiging voor de biodiversiteit in het water, maar kan ook nadelig zijn voor de aan- en afvoer van water. Op de volgende locaties is in 2025 de bestrijding van invasieve exotische waterplanten in het water uitgevoerd:

• In de Wijk de Tol en de Richard Wagnerlaan in Leidsche Rijn is de invasieve exoot ongelijkbladig vederkruid verwijderd. In totaal is hiermee 6 hectare watergang schoongemaakt van invasieve exotische waterplanten. Hierbij is extra aandacht besteed aan het verwijderen van achterbleven plantenresten, dit om te voorkomen dat deze weer uitgroeien. De komende jaren vindt hier actief nazorg plaats om hergroei te verwijderen.
• De waterwaaier (Cabomba) is een andere invasieve exoot die eerder is aangetroffen in het oppervlaktewater in de Minstroom en bij de Zilveren schaats. HDSR heeft de waterwaaier in 2022 verwijderd en voert hier nog nazorg uit. Vooralsnog is er geen nieuwe groei ontdekt en daarmee lijkt deze bestrijding succesvol geweest.
• In onze wateren komen meerdere soorten uitheemse rivierkreeften voor, waaronder rode Amerikaanse rivierkreeft en de geknobbelde Amerikaanse rivierkreeft. Deze zijn over het algemeen zeer invasief. Zoetwaterkreeften kunnen het ecologisch evenwicht in het water verstoren doordat de kreeft waterplanten opeet en de grond omwoelt. Gevolg hiervan is een troebel water zonder begroeiing. Naar een effectieve bestrijding doen HDSR en de provincie onderzoek. De gemeente Utrecht volgt het onderzoek van deze partijen. In 2025 hebben wij een pilot gedaan met een zogenaamde Cray-bar om rivierkreeften te verwijderen uit een poel in Amelisweerd ter bescherming van de kamsalamander. Dit heeft helaas niet geleid tot volledige verwijdering. Tot op heden is er landelijk geen effectieve bestrijding van deze rivierkreeften voor handen.