Samenvatting
Verhalen vangen van Utrechters
Als gemeente willen we zo goed mogelijk snappen wat er in de stad speelt op het gebied van inclusie en diversiteit en hoe onze inwoners dat ervaren. Cijfers zijn daarvoor niet altijd genoeg. Het rechtstreeks in gesprek gaan en het luisteren naar verhalen van Utrechters geeft een veel rijker beeld en versterkt tegelijkertijd onze verbinding als organisatie met de stad. Daarom ging in het voorjaar van 2025 een groep ‘verhalenvangers’ vanuit de gemeente Utrecht de stad in om het verhaal te horen van een Utrechter. De vertellers waren mensen voor wie, om wat voor reden dan ook, inclusie en ‘meedoen’ niet vanzelfsprekend is. Het gespreksthema was ‘verharding’ en ‘verbinding’ in de stad: op welke momenten wordt de verharding van de maatschappij voelbaar in het dagelijks leven van deze Utrechters? En wanneer en waardoor ervaren zij juist verbinding?
Uit alle verhalen over verharding en verbinding kwamen de volgende rode draden naar voren:
- De snelle, digitale en verbale samenleving voedt verharding: meningen, frustraties en generalisaties die kwetsend zijn voor anderen worden er ongefilterd en ongeremd uitgegooid. Online is dit makkelijker en dit slaat over naar het echte contact.
- Verharding leidt tot meer verharding: verharding begint klein. Maar elke vervelende en pijnlijke ervaring zorgt ervoor dat je je iets verder afsluit.
- Verbinding moet je doen: het ontstaat niet zomaar. Het is makkelijker om in je comfort zone te blijven, maar het werkt als je eruit stapt en toenadering zoekt naar anderen.
- Openstaan en geduld zijn de sleutel: als je dan op de ander afstapt, is het belangrijk dat je open kunt en wilt staan voor diegene. Ook dat vraagt soms een investering.
- Een ontmoetingsplek maakt verbinding mogelijk: verbinding gaat over jezelf deel voelen van van een groter geheel. Het belang van plekken in de stad waar Utrechters elkaar over bubbels heen kunnen ontmoeten wordt door veel vertellers benadrukt.
De Inclusieve en Diverse Organisatie – het goede voorbeeld
De gemeente Utrecht werkt voortdurend aan een diverse, inclusieve en maatschappelijk sensitieve organisatie. De gemeente Utrecht monitort de voortgang op alle indicatoren uit de Beleidsnota Inclusie en Diversiteit. Een uitgebreide rapportage van deze monitoring volgt in 2026. Daarom zijn in deze eerste editie van de monitor nog niet alle indicatoren opgenomen. In 2026 komen hiervoor nieuwe cijfers beschikbaar. Deze worden toegevoegd aan de volgende editie van de monitor. Vooruitlopend hierop is er wel een korte toelichting van de voortgang van het programma Inclusie en Diversiteit toegevoegd.
Maatschappelijke sensitiviteit
Utrechters hebben meer vertrouwen in de gemeente dan in de landelijke overheid. We zien daarbij wel, net als onder de gehele Nederlandse bevolking, steeds minder vertrouwen in de overheid. Dit blijkt uit het Panel Meetellen en uit de Inwonersenquête. Uit de Inwonersenquête komt ook naar voren dat 2% specifiek bij een overheidsinstantie discriminatie heeft ervaren. De gemeente werkt aan de hand van het Programma Inclusie en Diversiteit (I&D) aan het verder vergroten van maatschappelijke sensitiviteit binnen de organisatie. Zo investeert de gemeente extra om inclusie in al het beleid en de uitvoering daarvan door te voeren.
Uit de verhalen van inwoners:
We tekenen voorbeelden op waarin verschillende groepen zich niet of onvoldoende gezien en gehoord voelen door de gemeente Utrecht. Zo ervaren leden van de dovengemeenschap dat zij vaak worden vergeten in gemeentelijke plannen, ondanks de sterke positie van Utrecht als ‘tolkenstad’. Ook mensen met een dubbele beperking, zoals een combinatie van auditieve en visuele beperkingen, lopen tegen knelpunten aan omdat gemeentelijke regels onvoldoende rekening houden met complexe situaties. Daarnaast blijkt dat informatievoorziening niet altijd goed is afgestemd op analfabeten, wat leidt tot onbegrip, frustratie en een groeiend wantrouwen richting de overheid. Toch zijn er ook positieve geluiden: persoonlijk contact, bijvoorbeeld met jongerenwerkers, wordt gewaardeerd en draagt bij aan een gevoel van begrip en verbinding.
Gelijkwaardige en toegankelijke stad
We zien spanning op het thema gelijkwaardigheid in de samenleving. Dat zien we bijvoorbeeld terug in het maatschappelijk welbevinden dat daalde in de periode 2019-2023. Daarbij ervaren inwoners in kwetsbare situaties minder vertrouwen in anderen, zien we een toename van het aantal discriminatiemeldingen en geeft één op de vijf Utrechters aan in 2023 discriminatie te hebben meegemaakt. Jongeren voelen zich minder vrij om zichzelf te zijn dan in 2019 en acceptatie van homoseksualiteit is afgenomen.
Bewuste en verbonden stad
Op basis van de gesprekken in de Stadskaravaan komt een genuanceerd beeld naar voren van de verbonden stad, waarin zorgen en hoop doorklinken. Gesprekken met inwoners laten zien dat mensen met verschillende religieuze en culturele achtergronden zich steeds vaker terugtrekken in eigen gemeenschappen, wat leidt tot minder gedeelde ervaringen en versterkte sociale segregatie. Verschillen in mediagebruik en het ontbreken van dagelijkse ontmoeting dragen hieraan bij. Tegelijkertijd leeft er een sterke behoefte aan meer verbinding, mede ingegeven door gevoelens van vervreemding die ontstaan door stigmatisering, etnische profilering en de normalisering hiervan in politiek en media. Deelnemers uiten frustratie over het feit dat zij zich voortdurend moeten verantwoorden en hun positie als gelijkwaardige burgers onder druk ervaren. Toch zijn er ook hoopvolle signalen: verhalen van wederzijds begrip en positieve ontmoetingen tussen Utrechters van diverse achtergronden tonen dat verbinding mogelijk is.
Veilige stad
Utrechters voelen zich steeds minder veilig in hun omgeving. Uit de Inwonersenquête blijkt dat de veiligheidsbeleving tussen 2019 en 2023 is afgenomen. Uit gesprekken met inwoners blijkt dat gevoelens van onveiligheid vooral voorkomen onder mensen in gemarginaliseerde posities. Dit gebeurt niet alleen in de openbare ruimte, maar ook binnen de eigen gemeenschappen. We zien ook dat straatintimidatie toeneemt. Ongeveer een derde van de Utrechters geeft aan hiermee te maken te hebben gehad, waarbij vooral vrouwen en jongeren getroffen worden. Toch wordt er vaak geen melding of aangifte gedaan van incidenten, onder andere vanwege de overtuiging dat dit weinig zin heeft of niet mogelijk is bij minder ernstige voorvallen.
Uit de Stadskaravaan:
Voor islamitische en joodse deelnemers is veiligheid het afgelopen jaar een urgente zorg geworden. Zij maken zich specifiek zorgen over verbaal en fysiek geweld, straatintimidatie en online haat. Meerdere deelnemers geven aan in een constante staat van alertheid te leven en ervaren druk om zich te verantwoorden voor internationale spanningen. In de gesprekken met inwoners komt bovendien naar voren dat discriminatie, uitsluiting en microagressies richting deze groepen zijn toegenomen.